AKADEMITË DUHET TË ZGJOHEN: SHOQËRIA KA NEVOJË PËR SHKENCË, JO VETËM PËR KONFERENCA DHE TITUJ AKADEMIKË

Dr. Agim A. Krasniqi – Analizë autoriale për Blic Albania
Konferenca shkencore e organizuar më 23 tetor 2026 në Prishtinë nga Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës (ASHAK) dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë (ASHSH), me temën “Roli i Gjykatës Kushtetuese në Republikën e Kosovës dhe në Republikën e Shqipërisë: Perspektivë krahasuese”, përbën rast të rëndësishëm për të reflektuar jo vetëm mbi çështjet kushtetuese të trajtuara, por edhe mbi përgjegjësinë e institucioneve më të larta shkencore ndaj zhvillimeve në Kosovë dhe Shqipëri.
Organizimi i kësaj konference, me pjesëmarrjen e akademikëve, profesorëve universitarë, kryetarëve të gjykatave kushtetuese, gjyqtarëve dhe studiuesve të së drejtës, meriton vlerësim. Po ashtu, duhet përshëndetur angazhimi i koordinatorit shkencor, akademik Arsim Bajrami, dhe i referuesve që kontribuuan në trajtimin e çështjeve që lidhen me funksionimin e shtetit ligjor, mbrojtjen e të drejtave themelore dhe zhvillimin e drejtësisë kushtetuese.
Megjithatë, përtej rëndësisë së temës dhe nivelit institucional të organizimit, gjatë pjesëmarrjes sime në këtë konferencë, vërejta diçka që më nxiti të reflektoj mbi gjendjen e komunitetit akademik në përgjithësi.
Gjatë kohës kur isha i pranishëm, sipas vlerësimit tim, në sallë ndodheshin rreth 30–40 dëgjues, kryesisht miq dhe kolegë të referuesve, të cilët në pjesën më të madhe i njihja personalisht, pa përfshirë vetë referuesit. Ky vlerësim nuk paraqet numërimin zyrtar të pjesëmarrësve gjatë gjithë konferencës, por është vëzhgim i drejtpërdrejtë që ngre shqetësime serioze për interesimin e komunitetit akademik ndaj ngjarjeve të kësaj natyre.
Si shpjegohet prania e një audience kaq të kufizuar gjatë pjesës së konferencës që ndoqa?
A është kjo pasojë e organizimit dhe komunikimit institucional, e interesimit të kufizuar të komunitetit akademik, apo tregues i problemeve më të thella në kulturën tonë shkencore? Këto pyetje nuk duhet të mbeten pa përgjigje.
Ku janë profesorët e drejtësisë dhe komuniteti universitar?
Në Kosovë dhe Shqipëri funksionojnë universitete publike dhe private, fakultete juridike, departamente të shkencave politike dhe institucione të tjera të arsimit të lartë, ku ligjërohen e drejta kushtetuese, teoria e shtetit dhe së drejtës, e drejta administrative, të drejtat e njeriut dhe disiplina të tjera të lidhura drejtpërdrejt me temën e konferencës. Prandaj, është e arsyeshme të shtrohet pyetja: ku ishin profesorët, studiuesit, doktorantët dhe studentët e këtyre institucioneve? A ishin informuar fakultetet juridike për konferencën? A ishte përcjellë programi te stafi akademik dhe studentët? A ishin krijuar mundësi për pjesëmarrje të organizuar?
Përgjigjet kërkojnë verifikim, por pyetjet lidhen me përgjegjësinë e institucioneve universitare për zhvillimin e kulturës shkencore.
Profesori universitar nuk duhet ta kufizojë misionin e tij vetëm në mbajtjen e ligjëratave, administrimin e provimeve, udhëheqjen e temave të diplomës dhe publikimin e punimeve për avancim akademik. Përgjegjësia intelektuale përfshin edhe pjesëmarrjen në debatet shkencore, ballafaqimin e argumenteve, zhvillimin e mendimit kritik dhe trajtimin e problemeve që ndikojnë në funksionimin e shtetit dhe të shoqërisë.
Nëse profesorët u mësojnë studentëve rëndësinë e debatit shkencor, atëherë duhet të kontribuojnë edhe vetë në krijimin e kulturës së debatit dhe të shkëmbimit të njohurive.
Mungesa në konferencë të caktuar nuk dëshmon domosdoshmërisht mungesë përkushtimi profesional. Megjithatë, nëse interesimi i kufizuar për ngjarje të kësaj natyre është dukuri e përsëritur, atëherë kemi arsye të shqyrtojmë seriozisht raportin ndërmjet universiteteve dhe jetës shkencore. Përgjegjësi të veçantë kanë edhe drejtuesit e fakulteteve dhe universiteteve, të cilët duhet të krijojnë mekanizma për informimin dhe nxitjen e pjesëmarrjes së stafit akademik dhe studentëve në aktivitete të rëndësishme shkencore. Universiteti nuk duhet të jetë vetëm vend ku transmetohen njohuritë, por mjedis ku ato diskutohen, sfidohen, zhvillohen dhe shndërrohen në kontribut për shoqërinë.
Akademitë e shkencave: ku është ndikimi i tyre në zhvillimin e shoqërisë?
Përgjegjësia për gjendjen e kulturës shkencore nuk mund t’u atribuohet vetëm profesorëve dhe universiteteve.
Pas dekadash zhvillimesh demokratike në Kosovë dhe Shqipëri, është koha të shtrohet publikisht pyetja se sa kanë ndikuar akademitë tona në orientimin shkencor të proceseve shtetërore, arsimore, ekonomike dhe shoqërore. Gjatë këtyre viteve, të dyja vendet janë përballur me probleme serioze në sistemin arsimor, sfida të sundimit të ligjit, politizim institucional, kriza politike, dukuri korruptive, vështirësi në zhvillimin ekonomik dhe probleme të tjera me ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e qytetarëve.
Përballë këtyre zhvillimeve, ku ka qenë zëri i organizuar shkencor i akademive? Cilat reforma janë orientuar nga studimet dhe rekomandimet e tyre? Sa prej qëndrimeve të akademive kanë ndikuar në përmirësimin e legjislacionit, politikave publike dhe funksionimit të institucioneve?
Nuk mund të mohohet se akademitë kanë zhvilluar veprimtari shkencore, kanë botuar studime dhe kanë organizuar konferenca. Por ekzistenca e këtyre aktiviteteve nuk mjafton për të dëshmuar ndikimin e tyre në zhvillimin e shoqërisë.
Shoqëria ka të drejtë të kërkojë jo vetëm raportim për atë që akademitë kanë organizuar dhe botuar, por edhe shpjegim për rezultatet dhe ndikimin që kanë prodhuar këto veprimtari.
Nëse akademitë pretendojnë të përfaqësojnë autoritetin më të lartë shkencor, atëherë duhet të jenë të gatshme t’i nënshtrohen edhe vlerësimit më kërkues publik për përmbushjen e misionit të tyre.
Pavarësia akademike është vlerë që duhet mbrojtur, por ajo nuk e përjashton përgjegjësinë shoqërore. Përkundrazi, pikërisht pavarësia duhet t’u mundësojë akademive të trajtojnë me guxim dhe objektivitet problemet që institucionet politike mund të mos kenë interes t’i trajtojnë. Akademitë nuk kanë detyrim të komentojnë çdo zhvillim politik ditor. Megjithatë, për çështjet madhore që ndikojnë në të ardhmen e shtetit dhe të shoqërisë, pritet që ato të ofrojnë analiza, studime dhe rekomandime të pavarura.
Arsimi duhet të jetë ndër përgjegjësitë prioritare të akademive
Një ndër fushat ku kontributi i akademive duhet të jetë më i dukshëm është arsimi. Kosova dhe Shqipëria përballen me sfida të cilat lidhen me cilësinë e mësimdhënies, zhvillimin e kompetencave, përgatitjen e mësimdhënësve, kërkimin shkencor, ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë dhe lidhjen e kualifikimeve me nevojat e zhvillimit ekonomik e shoqëror. Për këto probleme nevojiten analiza shkencore të vazhdueshme, politika të mbështetura në të dhëna dhe vizion afatgjatë zhvillimor.
Pikërisht këtu akademitë duhet të luajnë rol më aktiv. A kanë hartuar ato analiza gjithëpërfshirëse për gjendjen e arsimit? A kanë ofruar modele të argumentuara për reformimin e tij? A kanë zhvilluar mekanizma për të vlerësuar ndikimin e politikave arsimore? A kanë nxitur debat të qëndrueshëm shkencor për cilësinë e arsimit dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor?
Këto pyetje duhet të marrin përgjigje përmes dokumenteve, rezultateve dhe ndikimit të matshëm.
Nuk mjafton që akademitë të reagojnë vetëm kur ftohen nga institucionet qeveritare. Ato duhet të ndërmarrin iniciativa kërkimore dhe të propozojnë alternativa të argumentuara për zhvillimin e arsimit.
Akademitë duhet të jenë promotore të reformave arsimore dhe të zhvillimit shkencor, jo vetëm vëzhguese të problemeve që përsëriten nga viti në vit.
A po prodhojmë dije apo po përmbushim formalitete akademike?
Çështje tjetër që kërkon debat është raporti ndërmjet titujve akademikë, botimeve shkencore dhe kontributit real në zhvillimin e shoqërisë.
Numri i profesorëve, doktorëve të shkencave, botimeve dhe konferencave nuk mund të jetë treguesi i vetëm i zhvillimit akademik. Cilësia shkencore duhet të vlerësohet përmes origjinalitetit të kërkimeve, integritetit akademik, metodologjisë së përdorur, ndikimit në zhvillimin e dijes dhe kontributit në trajtimin e problemeve konkrete.
Nëse sistemi akademik i kushton rëndësi më të madhe përmbushjes së kritereve formale sesa cilësisë së kërkimit dhe ndikimit të tij, atëherë rrezikon ta dobësojë vetë misionin e shkencës. Për këtë arsye, akademitë dhe universitetet duhet të nxisin kulturë ku autoriteti shkencor ndërtohet përmes punës kërkimore, argumentimit, integritetit dhe kontributit intelektual.
Titulli akademik duhet të bartë përgjegjësi të vazhdueshme ndaj dijes dhe shoqërisë, jo vetëm arritje individuale në karrierë.
Sundimi i ligjit kërkon edhe guxim intelektual
Tema e konferencës së përbashkët të dy akademive kishte rëndësi të veçantë për funksionimin e shtetit kushtetues.
Gjykatat kushtetuese luajnë rol në mbrojtjen e rendit kushtetues, kontrollin e ushtrimit të pushtetit dhe garantimin e të drejtave themelore. Por sundimi i ligjit nuk është përgjegjësi vetëm e gjykatave, parlamenteve apo qeverive.
Sundimi i tij kërkon edhe komunitet akademik të pavarur, i cili analizon zhvillimet institucionale, identifikon problemet e zbatimit të Kushtetutës dhe kontribuon në zhvillimin e kulturës demokratike. Në këtë kuptim, akademitë dhe universitetet duhet të jenë hapësira ku problemet e shtetit diskutohen pa ndikime politike, pa interesa të ngushta institucionale dhe pa hezitim për të paraqitur argumente kritike.
Nuk mund të ndërtojmë shtet ligjor vetëm duke ligjëruar për Kushtetutën në auditorët universitarë, nëse nuk zhvillojmë njëkohësisht kulturë të përgjegjësisë, mendimit kritik dhe debatit publik.
Për këtë arsye, pjesëmarrja në konferenca të tilla duhet të nxitet, ndërsa përfundimet shkencore duhet të bëhen të qasshme për institucionet dhe qytetarët.
Institucionet shkencore duhet të japin llogari për ndikimin e tyre
Akademitë dhe universitetet publike financohen nga burimet publike dhe kanë përgjegjësi të raportojnë për veprimtarinë e tyre sipas mandatit dhe detyrimeve ligjore. Megjithatë, përgjegjësia publike nuk duhet të kufizohet vetëm në raportimin financiar apo numërimin e aktiviteteve. Ajo duhet të përfshijë edhe vlerësimin e rezultateve shkencore, ndikimin e studimeve, bashkëpunimin ndërinstitucional, përfshirjen e studiuesve të rinj dhe kontributin në zhvillimin e politikave publike.
E konsideroj se është e nevojshme që akademitë të paraqesin periodikisht bilanc publik të kontributit të tyre në fushat prioritare të zhvillimit shoqëror. Ky bilanc duhet të tregojë jo vetëm çfarë është realizuar, por edhe çfarë ndikimi kanë pasur rezultatet e veprimtarisë shkencore.
Po ashtu, nevojitet bashkëpunim më i qëndrueshëm ndërmjet akademive, universiteteve, institucioneve kërkimore dhe organizatave profesionale, në mënyrë që njohuritë shkencore të mos mbeten të kufizuara brenda institucioneve që i prodhojnë.
Është koha për reflektim dhe përgjegjësi institucionale
Konferenca e 23 tetorit duhet të shërbejë si nxitje për debat më të gjerë mbi gjendjen e komunitetit akademik dhe rolin e institucioneve shkencore në Kosovë dhe Shqipëri. Nuk mjafton që akademitë të organizojnë konferenca dhe universitetet të prodhojnë diploma. Këto veprimtari janë pjesë e rëndësishme e misionit akademik, por nuk e përmbushin tërësisht atë.
Shoqëria ka nevojë për institucione të cilat prodhojnë dije cilësore, zhvillojnë mendim kritik, ofrojnë zgjidhje të argumentuara dhe kontribuojnë në përmirësimin e jetës institucionale. Për këtë arsye, vlerësoj se akademitë dhe universitetet duhet të forcojnë bashkëpunimin, të rrisin transparencën për rezultatet e veprimtarisë shkencore dhe të ndërtojnë mekanizma që e lidhin kërkimin shkencor me nevojat reale të shoqërisë.
Në veçanti, akademitë duhet të marrin rol më aktiv në analizimin dhe orientimin e reformave arsimore, në zhvillimin e kërkimit shkencor dhe në trajtimin e problemeve madhore institucionale e shoqërore.
Përfundim: akademitë duhet të zgjohen
Respekti ndaj akademive dhe kontributit individual të akademikëve nuk e përjashton kritikën institucionale. Përkundrazi, kritika e argumentuar është pjesë e domosdoshme e zhvillimit shkencor.
Pas gjithë këtyre viteve të zhvillimeve demokratike, është e arsyeshme që shoqëria të kërkojë vlerësim më të qartë të ndikimit që akademitë kanë pasur në zhvillimin e arsimit, shkencës, institucioneve dhe politikave publike.
Akademitë nuk duhet të jenë vetëm dëshmitare të zhvillimeve shoqërore. Ato duhet të kontribuojnë në orientimin e tyre përmes dijes, kërkimit shkencor dhe autoritetit intelektual.
Universitetet nuk duhet të kufizohen në dhënien e diplomave, ndërsa profesorët nuk duhet ta shohin përgjegjësinë akademike si detyrim që përfundon brenda auditorëve.
Është koha që akademitë të dëshmojnë më qartë ndikimin e tyre shkencor dhe shoqëror. Është koha që universitetet të forcojnë kulturën e debatit dhe kërkimit. Është koha që komuniteti akademik të marrë përgjegjësi më aktive për zhvillimin e shoqërisë.
Sepse pyetja që shtrohet nuk është vetëm pse në një konferencë të rëndësishme kishte pak dëgjues.
Pyetja më e madhe është: ku është zëri i organizuar i shkencës kur shoqëria përballet me probleme që kërkojnë dije, përgjegjësi dhe guxim intelektual?
Shoqëria ka të drejtë të kërkojë përgjigje.